Πώς θα μπορούσε να είναι η (σχολική) ζωή;
Έγινε ενημέρωση: πριν από 3 ημέρες
Στο σχετικό σημείο του κυρίως κειμένου (εδώ), εκθέτουμε ορισμένες κατευθυντήριες σκέψεις για το τι θα μπορούσε να ικανοποιεί ένα εκπαιδευτικό σύστημα που επιθυμεί διαλογικές αρχές.
Εδώ αναλαμβάνουμε μια άσκηση: να σκιαγραφήσουμε πιο συγκεκριμένα τι μορφή θα μπορούσε να πάρει μια τέτοια αλλαγή. Με ποιο σενάριο θα μπορούσαν τα γνωστά μας μονολογικά σχολεία εγκλεισμού να μετατραπούν σε έναν διαλογικότερο τρόπο λειτουργίας;
Η άσκηση ξεκίνησε από τις υλικές συνθήκες: Ας υποθέσουμε ότι έχουμε ένα σχολικό κτήριο Γυμνασίου 230 μαθητών/ριών, με 10 διαθέσιμες αίθουσες και μια αυλή. Κάθε αίθουσα θα είχε τη θεματική λειτουργία της, στην οποία θα γίνονται τα μαθήματα που επιλέχθηκαν. Δεν θα ήταν κάθε αίθουσα μιας κλειστής ομάδας παιδιών, δηλαδή, αφού δεν θα υπάρχουν πλέον κλειστές ομάδες παιδιών. Κάθε μαθητής/ρια θα πηγαίνει στα μαθήματα που τον/την ενδιαφέρουν.
Τα μαθήματα ταξινομούνται σε δύο βασικές κατηγορίες, με κριτήριο τις διδακτικές ανάγκες τους. Εντέλει, δηλαδή, τα μαθήματα του τωρινού προγράμματος σπουδών διακρίνονται σε μαθήματα των οποίων η ύλη είναι ως επί το πλείστον διανοητική/θεωρητική και μαθήματα που εξαρτώνται από την εργαστηριακή πρακτική, είτε επειδή αναφέρονται σε φαινόμενα που χρήζουν επίδειξης (χημεία, φυσική, βιολογία), είτε επειδή εξ ορισμού αποσκοπούν σε εφαρμογή που απαιτεί ειδικό εξοπλισμό (μουσική, καλλιτεχνικά, γυμναστική).
Έτσι, λοιπόν, διαχωρίσαμε τα μαθήματα του Προγράμματος Σπουδών σε 2 βασικές κατηγορίες, τα Θεωρητικά και τα Εργαστηριακά. Τα Θεωρητικά δεν αναφέρονται στα μαθήματα των ανθρωπιστικών και κοινωνικών σπουδών (όπως με βάση τον τωρινό διαχωρισμό σε... πανελληνιοεξεταστοκεντρικές κατευθύνσεις των τελευταίων τάξεων του Λυκείου θα υπέθετε κάποιος/α), μα τη διδακτική ανάγκη. Έτσι, λ.χ., μαζί με τη Γλώσσα και τη Λογοτεχνία, σε ίδιες αίθουσες θα διδάσκονται και τα Μαθηματικά. Για τα Εργαστηριακά, αίθουσες θα χρειαστεί να μετατραπούν σε εργαστήρια Φυσικής/Χημείας, Βιολογίας, Πληροφορικής, Μουσικής και Ζωγραφικής. Στην περίπτωση της Μουσικής, επειδή η διδασκαλία χρειάζεται χώρο και λόγω των οργάνων, θα χρειαζόταν να αφιερωθούν δύο αίθουσες.
Η πορεία της άσκησης
Στόχος ήταν η εξέταση αν τα υπάρχοντα προγράμματα σπουδών, τροποποιημένα σε θεματικές ερωτημάτων, μπορούν να δομήσουν ένα ωρολόγιο πρόγραμμα σε συνθήκες τωρινών σχολικών μονάδων και μαθητικού πληθυσμού, χωρίς ανακατατάξεις μαθητών/ριών σε σχολεία ή αναγκαστική τροποποίηση των χώρων. Δεν αναζητήσαμε άλλο πρόγραμμα σπουδών ή διαφορετική σύνθεση μαθημάτων, αφού η πρόταση χρειαζόταν να δοκιμαστεί στις υπαρκτές συνθήκες.
Στα πλαίσια της άσκησης, επικεντρωθήκαμε στη βαθμίδα του Γυμνασίου, επειδή αυτή είναι πιο πολύπλοκη από του Δημοτικού (περισσότερα αντικείμενα, περισσότεροι/ες εκπαιδευτικοί) και πιο μαζική από του Λυκείου (παραμένει στα πλαίσια της υποχρεωτικής εκπαίδευσης).
Πρώτο βήμα θα έπρεπε να είναι η μετατροπή των υπαρκτών προγραμμάτων σπουδών σε θεματικές ερωτημάτων. Καθώς δεν είμαστε ειδικοί σε όλα τα αντικείμενα, αλλά ούτε και τον απαραίτητο χρόνο έχουμε, δώσαμε τα ψηφιακά αρχεία των νέων προγραμμάτων σπουδών όλων των αντικειμένων του Γυμνασίου σε πρόγραμμα τεχνητής νοημοσύνης, μαζί με το κείμενο του σημείου της ιστοσελίδας μας όπου παραθέτουμε τις βασικές κατευθύνσεις των προτάσεων για το τι μπορεί να γίνει (εδώ), και του ζητήσαμε να διαμορφώσει έναν αριθμό θεματικών/ερωτημάτων (καταλήξαμε στις περίπου 14), για κάθε μάθημα. Τις επεξεργαστήκαμε, προσθέσαμε κάποιες που σκεφτήκαμε για τα αντικείμενα των ειδικοτήτων μας (προσθέσαμε και μια παραδοχή που περιλαμβάνεται στο αρχείο της λίστας στον σύνδεσμο παρακάτω), θεωρήσαμε ότι είναι επαρκής λίστα και τις ταξινομήσαμε στις δύο κατηγορίες (Θεωρητικά – Εργαστηριακά).
Έπειτα, διαχωρίσαμε τις 10 αίθουσες του σεναρίου ανά θεματικές. Αφιερώσαμε τρεις στην κατηγορία των Θεωρητικών, διότι τα σχετικά μαθήματα είναι πολλαπλάσια των υπολοίπων, ένα εργαστήριο για κάθε ένα από τα εργαστηριακά αντικείμενα (Πληροφορική, Φυσική και Χημεία, Βιολογία) και δύο στη Μουσική, για τους λόγους που αναφέραμε παραπάνω. Στην παρούσα άσκηση, δεν εντάξαμε τη Γυμναστική, επειδή αυτή χρειάζεται πρωτίστως την αυλή ή/και γυμναστήριο, τα οποία δεν περιπλέκουν την ισορροπία που χρειάζεται να εξασφαλιστεί για την εφαρμογή ενός τροποποιημένου συστήματος στις υπάρχουσες υποδομές.
Στη συνέχεια, διαμορφώσαμε τη διαδικασία με την οποία θα μπορούσε να προχωρήσει η δόμηση των θεματικών που θα διδάσκονται σε κάθε διδακτική περίοδο. Θα δίνεται στους/ις μαθητές η λίστα των προτεινόμενων θεματικών/ερωτημάτων και μια εξήγηση κάθε ερωτήματος. Θα έχει ο καθένας/μια 24 ώρες προκειμένου να δηλώσει τις θεματικές που τον/την ενδιαφέρουν περισσότερο και στη συνέχεια θα διαμορφώνεται η λίστα με τα εξής κριτήρια:
Όποια θεματική επιλέγεται από ένα ποσοστό μαθητών/ριών (εδώ βάλαμε το 10% του συνόλου), θα εντάσσεται στο πρόγραμμα και θα έχει το ελάχιστο, δηλαδή ένα δίωρο στο ωρολόγιο. Όσες είναι δημοφιλείς, θα μπορούν να έχουν περισσότερα δίωρα (έως ενός πήχη, λ.χ. 3 ή 4 διώρων), αναλογικά του πόσο δημοφιλείς είναι και του περιθωρίου των αιθουσών κάθε σχολικής μονάδας.
Η επιλογή από τις θεματικές που πρότειναν οι μαθητές/ριες θα μπορούσε να γίνει με παρόμοια, μα αντίστροφη διαδικασία. Τα παιδιά να προτείνουν ελεύθερα θεματικές, δηλαδή, και στη συνέχεια οι επιμέρους ειδικότητες των εκπαιδευτικών του σχολείου να εξετάζουν το εφικτό και το θεμιτό τους, να επεξεργάζονται τις ομοιότητες των προτάσεων μεταξύ τους και με τις επίσημες θεματικές του προγράμματος, και να διαμορφώνουν μια τελική λίστα, από την οποία οι μαθητές/ριες θα ψηφίζουν όσες θα ενταχθούν τελικά στο πρόγραμμα.
Οι μέρες της σχολικής εβδομάδας θα μοιράζονται σε δύο πανομοιότυπες ως προς το πρόγραμμα (εδώ, Δευτέρα-Τετάρτη, Τρίτη-Πέμπτη) και την Παρασκευή, η οποία είναι μονή μέρα και θα έχει τις διδασκαλίες των αντικειμένων που επέλεξαν τα παιδιά και τη συνέλευση.
Η συνέλευση είναι αναγκαία πρόβλεψη για να νοηματοδοτηθεί η σχολική καθημερινότητα, όπως υποστηρίξαμε σε άλλο σημείο (εδώ). Αυτό το ζήτημα είναι πολύ μεγάλο και σύνθετο για να αναπτυχθεί εδώ (ευελπιστούμε ότι θα ακολουθήσει σε εύθετο χρόνο κάποια ειδική ανάρτηση), μα θα αναφέρουμε συνοπτικά ορισμένες συχνά αναγκαίες διευκρινίσεις:
Συμμετοχικές/αμεσοδημοκρατικές συνελεύσεις εντός του παροντικού (και όχι μόνο) ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος είναι εφικτές και έχουν ήδη υλοποιηθεί.
Τέτοιες (μεμονωμένες, βέβαια) περιπτώσεις συμμετοχικών/αμεσοδημοκρατικών συνελεύσεων με αρμοδιότητα λήψης αποφάσεων για τη σχολική καθημερινότητα όχι μόνο δεν εμπόδισαν τη λειτουργία του συστήματος, μα έδειξαν και να περιορίζουν την ασυδοσία.
Οι συνελεύσεις αξίζει να γίνονται σε ηλικιακά μικτές ομάδες με αλφαβητική διάταξη, για καλλιέργεια της αίσθησης συλλογικότητας. Αν διαπιστωθούν αθέμιτες προκλήσεις (π.χ., εκφοβιστική πίεση από μεγαλύτερα παιδιά για χειραγώγηση αποφάσεων) που επιτείνουν δυσανάλογα τη δυσκολία εφαρμογής μιας ήδη απαιτητικής διαδικασίας, θα μπορούσε να μοιραστεί η σύνθεση των παιδιών σε ομάδες ηλικιακά ταξινομημένες.
Τέλος, λοιπόν, θα τοποθετούνται οι επιλεγμένες θεματικές σε ωρολόγιο πρόγραμμα και οι μαθητές/ριες θα επιλέγουν τα μαθήματα που θα παρακολουθήσουν εκείνη την περίοδο (1-2 μηνών). Για κάθε μάθημα θα διαμορφώνεται ένα τμήμα έως 20+ μαθητών/ριών. Η επιλογή, για όσα έχουν παραπάνω αιτήσεις, θα μπορεί να γίνει με κλήρωση. Όσοι/ες δεν κληρωθούν, θα μπορούν να έχουν προτεραιότητα σε επόμενες περιόδους.
Εδώ, για αποφυγή προβολής των επιθυμιών μας στις επιλογές που θα έκαναν οι μαθητές/ριες, ορίσαμε στην ΤΝ να φτιάξει μια λίστα υποθετικών επιλογών και να τις τοποθετήσει όλες σε ωρολόγιο πρόγραμμα, συμπεριλαμβάνοντας δημοφιλείς επιλογές.
Παρατίθεται, λοιπόν, στην κρίση των αναγνωστών/ριών μια σκιαγράφηση δυνατότητας ενός διαφορετικού σχολείου (Γυμνάσιο) στην υπάρχουσα κοινωνία και επαναλαμβάνεται και εδώ η πρόσκληση για διάλογο, να μας υποδειχθεί οποιαδήποτε διόρθωση και προβληματισμός, προς προώθηση της συζήτησης και διαλογική σύνθεση βελτιωμένων προτάσεων (ή και κατάργησή τους).
Συγκεντρωμένα, λοιπόν:
Οι θεματικές των ερωτημάτων με βάση τα προγράμματα σπουδών του Γυμνασίου:
Πιθανό ωρολόγιο πρόγραμμα:
Είναι λοιπόν τόσο αδύνατο να λειτουργήσει;
Μια παραδοχή
Υπάρχει ένα υπαρκτό ζήτημα, που σχετίζεται με τα εργασιακά ενός τέτοιου εκπαιδευτικού συστήματος, και ειδικά με την περίοδο μετάβασης σε αυτό. Συγκεκριμένα, με το πώς θα εργάζονται οι ήδη υπηρετούντες/σες εκπαιδευτικοί των θεματικών που δεν θα επιλέγονται.
Για αυτό το ζήτημα, πρώτα θα πρέπει να υποστηρίξουμε μια αναγκαιότητα που ισχύει ανεξαρτήτως διαλογικής μεταρρύθμισης, για τα ελληνικά σχολείο ήδη σήμερα: Μείωση του διδακτικού ωραρίου. Όποιος/α έχει διδάξει, γνωρίζει ότι η διδασκαλία έχει ειδικά έντονη κόπωση.
Προτείνεται οι εκπαιδευτικοί να έχουν όλοι/ες, ανεξαρτήτως προϋπηρεσίας, ωράριο από 14 έως 18 ώρες διδασκαλίας σε τάξη. Αν το σχολείο έχει ανάγκη 18 ωρών διδασκαλίας από έναν εκπαιδευτικό, θα τις καλύπτει. Αν όχι, και έχει καλύψει 14 ώρες διδασκαλίας, θα μένει στο σχολείο και δεν θα μετακινείται σε 2 και 3 σχολεία όπως εξαναγκάζεται από την Υπηρεσία σήμερα, διαλύοντας τόσο την ποιότητα της διδασκαλίας του/της (κουρασμένος εκπαιδευτικός σημαίνει κουρασμένη διδασκαλία), όσο και την παιδαγωγική σχέση (φευγαλέοι εκπαιδευτικοί = φευγαλέα παιδαγωγική σχέση). Αυτό αυξάνει και τις πιθανότητες να καλύπτονται οι ανάγκες.
Οι εκπαιδευτικοί που δεν θα καλύπτουν ωράριο, θα μπορούν να καλύπτουν τον εναπομείναντα χρόνο σε υπηρεσίες της σχολικής μονάδας (βιβλιοθήκες, γραφειοκρατικές εργασίες, εφημερίες, επιμορφώσεις). Άλλωστε, αν υιοθετηθεί η σκέψη για υποχρεωτική επιλογή κάποιου αριθμού θεματικών από κάθε αντικείμενο, για την προαγωγή της εγκύκλιας παιδείας, δύσκολα θα έμενε εκπαιδευτικός χωρίς κάποιον αριθμό επιλογών.
Σε κάθε περίπτωση, αν αυτός είναι ο μόνος αντίλογος, ας θεσπιστεί οτιδήποτε δεν θα θίξει την αξιοπρέπεια και τον βιοπορισμό τους, προκειμένου να ζήσουν τα παιδιά και τα σχολεία σε μια καλύτερη ζωή.
