Τι μπορεί να γίνει;
... σε μια διαφορετική κοινωνία
Το σχολείο αλλάζει αλλάζοντας πρώτα την κοινωνία. Για να εστιάσει στη νοηματοδότηση το σχολείο, πρέπει πρώτα η κοινωνία να εστιάσει σε αυτήν. Ένα σύστημα παιδείας που θα αναγνώριζε την ανάγκη του ανθρώπου στη νοηματοδότηση θα ήταν ίσως τα ελεύθερα "δίκτυα μάθησης" (learning webs) που πρότεινε ο Ιβάν Ίλιτς (Ivan Illich) να αντικαταστήσουν τη σημερινή μορφή σχολείων ("αποσχολειοποίηση") στη μελέτη του "Κοινωνία χωρίς σχολεία" (1971). Διάχυτα κέντρα, δηλαδή, στα οποία όποιος/α θέλει, με συντονισμό από κέντρα ενημέρωσης των παιδιών και των πολιτών, θα προσφέρει σε όσους/ες το επιλέγουν, μαθήματα για οποιοδήποτε στοιχείο γνώσης επιθυμεί εντός κι εκτός σχολικών κτηρίων, μέσα στις πραγματικές σχέσεις των πολιτών της. Αυτό όμως προϋποθέτει, όπως αναγνώριζε κι ο ίδιος, μια διαφορετική κοινωνία, χωρίς το φιλτράρισμα της ζωής από τους θεσμούς της νεωτερικότητας.
Το πώς αλλάζει η κοινωνία, όμως, είναι άλλη συζήτηση.
... σε αυτήν την κοινωνία
Το σχολείο μπορεί να πλησιάσει τον στόχο της νοηματοδότησης, παρότι δεν θα τον ολοκληρώσει σε αυτήν την κοινωνία. Παρακάτω εκθέτουμε μερικές σκέψεις για τη μορφή που θα μπορούσε να πάρει το σημερινό σχολείο, αν ήθελε να καλλιεργεί τη νοηματοδότηση, αντί να την εμποδίζει.
Πρώτα, όμως, χρειάζεται να αναγνωριστεί μία προϋπόθεση και να γίνουν τρεις παραδοχές:
Μια προϋπόθεση
Υπάρχει μια προϋπόθεση χωρίς την οποία δεν μπορεί να κατοχυρωθεί η νοηματοδότηση στο σχολείο. Αυτή είναι ότι το σχολείο θα πρέπει να απελευθερωθεί από τη σύνδεση με την αγορά εργασίας και την εισαγωγή σε πανεπιστήμια.
Αν δεν διασφαλιστεί αυτό, η σχολική εκπαίδευση θα έχει πάντα ως προκαθορισμένη κατάληξη ό,τι κρίνεται ως σωστό από το την αγορά εργασίας ή/και την εισαγωγή στα πανεπιστήμια. Θα είναι πάντα μονολογική και απονοηματοδοτημένη.
Τρεις παραδοχές
Αρχικά, ξεκινάμε με τρεις βασικές παραδοχές:
α. Πολλά παιδιά (και ενήλικες, συχνά), αν τα ρωτήσεις τι ερωτήματα έχουν για τον κόσμο και τη ζωή, δεν θα μπορούν να απαντήσουν, επειδή δεν έχουν μάθει να διερωτώνται στο σχολείο, μα περιμένουν έτοιμες οδηγίες. Είναι μια από τις ζημιές του εκπαιδευτικού συστήματος. Οι προτάσεις εδώ αναγνωρίζουν αυτήν την κατάσταση.
β. Η παρουσία στο σχολείο θα πρέπει να είναι υποχρεωτική, για να προφυλάξουμε τα παιδιά από την εκμετάλλευση και την αδιαφορία.
γ. Χρειάζεται η υποχρεωτική εκμάθηση βασικών γνώσεων στις πρώτες σχολικές ηλικίες, μα μόνο όσες απαιτούνται για να μπορούμε να συνεννοηθούμε μεταξύ μας στην κοινωνία (γραφή, ανάγνωση, αριθμητική, βασική γεωγραφία, βασική ιστορία, βασική φυσική κ.ο.κ.).
Τώρα, μερικές προτάσεις για τη βελτίωση των δυνατοτήτων νοηματοδότησης του σχολείου:
1. Γνωστικά αντικείμενα
α. Τα παιδιά χρειάζεται να μπορούν να επιλέγουν μαθήματα.
β. Τα μαθήματα να μετατραπούν σε μορφή ερωτημάτων. Αυτά θα κάνουν σαφές το νόημα της συγκεκριμένης γνώσης σε όσους/ες μαθητές/ριες το επιλέξουν. Το ότι θα το έχουν επιλέξει είναι το βήμα προς τη νοηματοδότηση.
γ. Τα εννιάμηνα, κλειστά αντικείμενα να δομηθούν σε θεματικές/ερωτήματα που θα ολοκληρώνονται σε σύντομο διάστημα (π.χ. 1 μήνα), ώστε τα παιδιά να μπορούν να επιλέγουν ευέλικτα. Αν μια θεματική είναι μεγάλη, να σπάει σε επάλληλες θεματικές.
Το τωρινό κριτήριο των 9 μηνών είναι χρονικό -να καλυφτεί το διάστημα από τον Σεπτέμβριο μέχρι τον Ιούνιο. Το κριτήριο των σύντομων θεματικών είναι ανθρωποκεντρικό -να επιλέγουν οι μαθητέ ς/ριες με βάση την προσωπική τους νοηματοδότηση του κόσμου και της ζωής.
Για παράδειγμα, αντί για "Ιστορία α’ Γυμνασίου" (που εκτείνεται γραμμικά από την εποχή του Λίθου μέχρι τον Μ. Κωνσταντίνο), "Ιστορία β' Γυμνασίου" (ως τον 19ο αιώνα)" ερωτήματα όπως: «Γιατί αναφέρεται ο κόσμος σήμερα στην αρχαιοελληνική τέχνη;», «Γιατί έγιναν οι πόλεμοι στον ελληνικό χώρο; 1 (Αρχαία χρόνια)»/2 (Βυζαντινά χρόνια)/3 (Ελληνική επανάσταση)/4 (Βαλκανικοί πόλεμοι)" κ.ο.κ., «Πώς η Δύση έγινε χριστιανική;», "Γιατί ονομάστηκε έτσι ο Διαφωτισμός και τι σχέση έχει μ' εμάς;", «Πώς ζούσαν οι γυναίκες στην ιστορία των Ελλήνων;» κ.ά.
δ. Να μπορούν οι μαθητές/ριες να προτείνουν στον Σύλλογο Διδασκόντων/ουσών του σχολείου τους επιπλέον ερωτήματα/θεματικές που θα ήθελαν να διδαχθούν. Αν κάποιος/α στον Σύλλογο είναι σε θέση να το αναλάβει, έχει καλώς. Αν όχι, να έχει την ευχέρεια ο Σύλλογος να μεριμνήσει να φέρει διδάσκοντα/ουσα ειδικά για το αντικείμενο.
2. Ενοποίηση των χρονολογικών τάξεων ανά βαθμίδα. Κάθε μάθημα να μπορούν να το παρακολουθήσουν όσοι-ες το προτιμούν, σε κοινές τάξεις, μικτών ηλικιών. Όχι όλοι-ες οι 13χρονοι, π.χ., μαζί και ξεχωριστά από τους 14χρονους-ες κ.ο.κ.. Οι βαθμίδες (Νηπιαγωγείο - Δημοτικό - Γυμνάσιο - Λύκειο) χρειάζεται να παραμείνουν διακριτές από τις υπόλοιπες, διότι αυτές ακολουθούν τα αναπτυξιακά στάδια του ανθρώπου. Ίσως όμως, να μπορεί πλέον η ηλικία της Γ' Γυμνασίου να πάει με το Λύκειο και της Στ' Δημοτικού με το Γυμνάσιο. Αυτό συμβαδίζει και με την παρακάτω πρόταση να ολοκληρώνεται η σχολική φοίτηση στη σημερινή β' Λυκείου και να ακολουθεί μια χρονιά προετοιμασίας για όσους/ες θέλουν να εισαχθούν στα πανεπιστήμια, ανεξάρτητη του σχολικού προγράμματος.
3. Ισοδυναμία των γνωστικών αντικειμένων. Όλα τα μαθήματα θα πρέπει να αναγνωριστούν ως ισοδύναμα, ίσου χρόνου στο πρόγραμμα σπουδών, για κατάργηση της ψευδούς αξιολογικής διάκρισης θεωρητικών γνωστικών κλάδων μεταξύ τους, τεχνών και χειρωνακτικής δεξιότητας. Δεν είναι αξιολογικά ανώτερα τα μαθηματικά και τα αρχαία ελληνικά από τη μουσική, τα εικαστικά, την εκγύμναση του σώματος κ.λπ.
4. Περιγραφική ανατροφοδότηση. Αντικατάσταση των ιεραρχικών βαθμολογιών με σύστημα «Επιτυχούς/Ανεπιτυχούς εκμάθησης», ώστε να καταργηθεί η ιεράρχηση κι ο ανταγωνισμός μεταξύ των παιδιών. Η διαφοροποίηση μεταξύ τους (π.χ. του/της άριστου-ης από τον/την μέτριο-α) θα δίνεται με περιγραφικά σχόλια. Το ίδιο και στο απολυτήριο. Αν δεν γίνει αυτό, δεν επιτυγχάνεται η προστασία του μορφωτικού και παιδαγωγικού χαρακτήρα του σχολείου από την χρησιμοθηρική εισαγωγή στην αγορά εργασίας/πανεπιστήμια. Το σχολείο θα είναι για την ενίσχυση των παιδιών, όχι του κοινωνικού μηχανισμού.
Μια απόπειρα συγκεκριμένης σκιαγράφησης ενός τέτοιου διαλογικού συστήματος δοκιμάστηκε σε επιμέρους ανάρτηση (εδώ).
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
Η εισαγωγή στα πανεπιστήμια
Αφού προτείνουμε να καταργηθεί η σύνδεση της εισαγωγής στα πανεπιστήμια με τη φοίτηση στο σχολείο, χρειάζεται να προτείνουμε σκέψεις για έναν συμβατό τρόπο εισαγωγής σε αυτά.
Οι σχολές θα είναι όπως τώρα, ομαδοποιημένες ανά θεματική (π.χ.: Οι νομικές της χώρας, οι ιατρικές, οι φιλοσοφικές, οι χημικές, οι γυμναστικές κ.λπ.). Κάθε ομάδα όμως θα ορίζει τις γνώσεις που αναμένει από τους/τις πρωτοετείς της να έχει, ως κοινή βάση.
Η προετοιμασία για αυτήν την ύλη θα γίνεται σε μια επιπλέον χρονιά, μετά την αποφοίτηση, στα σχολεία, δημόσια και δωρεάν, με την ευθύνη του κράτους, κομμάτι της υποχρέωσής του να παρέχει δημόσια και δωρεάν εκπαίδευση για όλους/ες. Για να μην αλλάξει η ροή της κοινωνικής ζωής στην Ελλάδα, η υποχρεωτική εκπαίδευση θα μ πορεί να ολοκληρώνεται στη σημερινή β’ Λυκείου και αυτή η μεταλυκειακή χρονιά προετοιμασίας μπορεί να γίνεται στην ηλικία της σημερινής γ’ Λυκείου.
Όποιος/α θέλει, θα εξετάζεται στα μαθήματα που ζητά η σχολή για την οποία ενδιαφέρεται. Τα κοινά μαθήματα (π.χ.: Φυσική για το Φυσικό και για τη σχολή Πολιτικών Μηχανικών) θα έχουν κοινή ύλη, κοινά θέματα και θα εξετάζονται την ίδια μέρα για τους/τις υποψήφιους όλων των σχολών που απαιτούν συγκεκριμένες γνώσεις Φυσικής.
Οι εξετάσεις θα γίνονται πανελλαδικά, με την ίδια διαδικασία ανωνυμίας με την έκδοση αποτελεσμάτων και διόρθωσης με τις σημερινές Πανελλαδικές.
Ως τότε, τι θα κάνουμε;
Το πρώτο βήμα για αυτό, είναι να αλλάξουμε τη συζήτηση. Να βοηθήσουμε να σταματήσει η σισύφεια αναζήτηση μιας καλής διαχείρισης του λάθους επισημαίνοντας ότι το λάθος είναι στα θεμέλια του σχολείου. Το λάθος δεν το καλλωπίζεις. Το διορθώνεις, έστω και σταδιακά.
Δεν έχουμε αυταπάτες ότι τα παραπάνω θα υιοθετηθούν από την πολιτεία. Ο στόχος του εκπαιδευτικού συστήματος δεν είναι η νοηματοδότηση της γνώσης, μα η κοινωνικοποίηση, η κανονικοποίηση και ο καταμερισμός της εργασίας στην κοινωνία. Επιπλέον, μια τέτοια μεταρρύθμιση συνεπάγεται πολιτικό ρίσκο, χρηματικό κόστος, διάθεση να ασχοληθούν οι ιθύνοντες/ουσες κ.ά..
Πιστεύουμε όμως ότι μπορούν να εφαρμοστούν. Και ότι θα ήταν για το καλό των παιδιών μας, των εκπαιδευτικών οι οποίοι/ες θέλουν να έχει νόημα η εργασία τους, των γονέων που θα χαίρονται να βλέπουν τα παιδιά τους λίγο πιο ήσυχα, χαρούμενα για τη ζωή διότι θα έχουν έναν θεσμό ως σύμμαχό το υς στην προσπάθεια να νοηματοδοτήσουν τη ζωή, αντί για άλλον έναν καημό στη ζωή τους -όπως όλη η ιστορία του νεωτερικού συστήματος δείχνει ότι είναι το σχολείο, σε όλον τον κόσμο.
Το ζήτημα χρειάζεται να μπει και στον ορίζοντα του οργανωμένου αγώνα των εκπαιδευτικών μέσα από τα σωματεία και τις ομοσπονδίες.
Στην τάξη
Θα ακούμε τα παιδιά. Δεν θα συμφωνούμε αναγκαστικά, δεν θα κάνουμε ό,τι θέλουν, μα θα "οργώσουμε" τον χρόνο και τον χώρο μας στο σχολείο προκειμένου να αποκτήσουν όντως ρόλο στον διάλογο.
Θα κάνουμε διάλογο. Στα θέματα που τους απασχολούν, στη διδασκαλία, στην οργάνωση της εκδρομής.
Θα προσπαθήσουμε να μετατρέψουμε, όπου μπορούμε και όσο μπορούμε, τα μαθήματά μας σε μορφή ερωτημάτων που συνδέονται με τη ζωή -κι ας μην είναι η πραγματική μορφή των ερωτημάτων νοηματοδότησης.
Θα προσπαθήσουμε να φέρουμε τη διδασκαλία σε διαλογική μορφή, να δοκιμάζουν λύσεις, να συζητάνε μεταξύ τους. Θα προσπαθήσουμε να εκπαιδεύσουμε τα παιδιά που δεν ξέρουν να συζητάνε μεταξύ τους, να συζητάνε, να ακούνε τους συνομιλητές-ριές τους.
Θα ακούμε. Θα αναδεικνύουμε το σωστό ακόμα και στην ελάχιστη δόση του. Θα επικροτούμε και θα προσθέτουμε βελτιώσεις και διορθώσεις. Θα προσθέτουμε την επίσημη ερμηνεία δίπλα στις δικές τους, οι οποίες πολλές φορές μπορεί να είναι εξίσου τεκμηριωμένες με τις επίσημες. Ή να μοιάζουν σε ικανοποιητικό βαθμό με τέτοιες.
Και κυρίως:
Θα σταθούμε απέναντί τους ως άνθρωποι προς ανθρώπους, όχι ως ρόλοι (εκπαιδευτικοί) προς ρόλους (μαθητές/ριες), χωρίς να υποκρινόμαστε συγχρόνως ότι δεν είμαστε διακριτοί ρόλοι σε ένα πειθαρχικό σύστημα κι ότι δεν επιτελούμε το λάθος σύστημα, όπως αυτό υπάρχει. Διότι θα εφαρμόσουμε και το λάθος σύστημα. Στο βαθμό που δεν μπορούμε να κάνουμε αλλιώς. Διότι κακή η πειθάρχηση, μα χειρότερη η ασυδοσία.
Θα μιλήσουμε διακριτικά και δεν θα πούμε ψέματα.
Και θα ζητάμε συγγνώμη.