Η αδιόρατη επιστροφή στο αρχικό πρόβλημα

Γιόχαν - Χάινριχ Πεσταλότσι

Αναφέραμε στο κυρίως σώμα της ιστοσελίδας ότι στην παγίδα του αυτονόητου της κοινωνικοποίησης έπεσαν και οι μεγάλοι/ες παιδαγωγοί της Ιστορίας. Εδώ ξεκινάμε να τεκμηριώνουμε τον ισχυρισμό, μα το ζήτημα είναι τόσο πλούσιο, που ευελπιστούμε ότι θα ακολουθήσουν και επόμενα άρθρα στην ιστοσελίδα.

Ήδη από τον καθιερωμένο ως "πατριάρχη" της παιδαγωγικής, Γιόχαν Χάινριχ Πεσταλότσι (1746-1827), η τάση της παιδοκεντρικής παιδαγωγικής φαίνεται να μετατοπίζεται από την αναζήτηση της μαθητικής αυτενέργειας, του Ζαν-Ζακ Ρουσώ, στη χειραγώγησή της προς ό,τι θα εξόπλιζε τον μαθητή να γίνει "αυτόνομος πολίτης". Έτσι, ακόμα και στην πρακτική του Πεσταλότσι, τα παιδιά διδάσκονταν προαποφασισμένα αντικείμενα (Γεωμετρία, Αριθμητική, Γλώσσα), στα οποία, μάλιστα, αξιολογούνταν μέσω διαγωνισμάτων, βάσει των οποίων αποτυπωνόταν σε τελικές αναφορές η ατομική τους πρόοδος. Παράλληλα, ορίζονταν συγκεκριμένες ηθικές συμπεριφορές και πολιτικές και θρησκευτικές στάσεις, στις οποίες κανονικοποιούνταν μέσω συστηματικής εξάσκησης (βλ. και εδώ , σελ. 164-166, και εδώ). 

Αν αυτή η αδιόρατη επιστροφή καλοπροαίρετων παιδαγωγών, όπως ο Πεσταλότσι, σε ηπιότερες μορφές του προβλήματος που επεδίωκαν να λύσουν μοιάζει αμφίβολη, ας θυμηθούμε ότι η παιδαγωγική του Herbart (Έρβαρτου) η οποία εξαιτίας του δασκαλοκεντρισμού και της διδακτικής τυποποίησής της πυροδότησε την αντίδραση των μεγάλων μαθητοκεντρικών κινημάτων όπως της Νέας Αγωγής των αρχών του 20ού αιώνα, γεννήθηκε με σεβασμό στον Πεσταλότσι και ως εξέλιξη της επιδίωξης της ενδυνάμωσης του παιδιού σε "αυτόνομο πολίτη" (βλ. και εδώ, σελ. 14). 

Ακόμα και στη Νέα Αγωγή, η πλειονότητα των παιδαγωγών και των σχολείων τους υποδείκνυαν ότι στόχος είναι περισσότερο η ομαλοποίηση της κοινωνικοποίησης, παρά η ρουσοειδής υποστήριξη της παιδικής αυτενέργειας. Ίσως η πιο χαρακτηριστική ένδειξη να είναι το Σχολείο Εργασίας του Γκέοργκ Κέρσενστάινερ, στις αρχές του 20ού αιώνα. Αυτό επικέντρωσε ρητά στην υποστήριξη των παιδιών να επιλέξουν επάγγελμα μέσα από την εκπαίδευσή τους.

Ακόμα και στην κριτική παιδαγωγών που αποσκοπούσαν στη βελτίωση της κοινωνίας ενδυναμώνοντας περιθωριοποιημένους/ες μαθητές/ριες να εντοπίσουν τη συστημική περιθωριοποίηση και να κινητοποιηθούν εναντίον της (πρβλ. το ρεύμα της Κριτικής Παιδαγωγικής, αλλά ακόμα και αναρχιστές/ριες παιδαγωγούς της τάσης του Φρανσίσκο Φερέρ) υποβόσκει η αποδοχή του ετεροκαθορισμού της εκπαίδευσης από έναν επιδιωκόμενο τελικό σκοπό, τον οποίο όρισαν οι διαμορφωτές/ριες της εκάστοτε παιδαγωγικής [βλ. ενδεικτικά εδώ, σελ. 84-90, 106-114 για το ζήτημα της διαλογικότητας στην Κριτική Παιδαγωγική και, για την κριτική αναρχικών παιδαγωγών όπως ο Ρικάρντο Μέγια (Ricardo Mella) και η Κλεμάνς Ζακινέ (Clémence Jacquinet) στην παιδαγωγική του Φρανσίσκο Φερέρ, εδώ στις σελ. 200-206 και εδώ].

Η πληθώρα παρόμοιων περιπτώσεων στην Ιστορία της μαθητοκεντρικής παιδαγωγικής, όλων των κοσμοθεωρήσεων και των ιδεολογικών ρευμάτων επιβεβαιώνει ότι:

α) η κοινωνικοποίηση "μονολογικοποιεί" ακόμα και τους διαλογικούς,

β) το πρόβλημα είναι δομικό.