Η μάθηση ως πάθηση
Έγινε ενημέρωση: 17 Σεπ
"Ό,τι εσύ και ο θεσμός της τηλεόρασης αγγίζετε, καταστρέφεται. (...)
Αλλά όχι εγώ, όχι όσο ακόμα μπορώ να νιώθω απόλαυση και πόνο και αγάπη."
[Από την ταινία Network (1976)]
Τι είναι αυτό που μετέτρεψε το σχολείο από κάτι που έκαναν οι προνομιούχοι της κλασικής αρχαιότητας ως απόλαυση στον ελεύθερο χρόνο τους (στη "σχόλη" τους, δηλαδή) σε ένα απωθητικό βάρος εν είδει 11χρονης κοινωνικής θητείας; Γιατί το ρήμα «παιδεύω» κατέληξε να σημαίνει «ταλαιπωρώ», αντί του αρχικού «διαπαιδαγωγώ»;
Στο κεντρικό κείμενο, υποστηρίζουμε πως για αυτά ευθύνεται η αποκοπή της νοηματοδότησης από τη μαθησιακή διαδικασία και τη σχολική ζωή, για λόγους εγγενώς δομικούς στα εκπαιδευτικά συστήματα της νεωτερικότητας. Στο παρακάτω απόσπασμα από ραδιοφωνική εκπομπή του 1975, ο Μισέλ Φουκώ και ο δημοσιογράφος Ζακ Σανσέλ (Jacques Chancel) συζητάνε για αυτό το πρόβλημα που μετατρέπει τη μάθηση σε πάθηση.
[Αυθεντικό ηχητικό με αγγλικούς υποτίτλους. Το εν λόγω απόσπασμα είναι στο 2:12, μα ολόκληρο αξίζει!]
Ζ.Σ.: Μισέλ Φουκώ, δεν πρόκειται να μεταρρυθμίσουμε το εκπαιδευτικό σύστημα εδωπέρα -δεν θα είχαμε τον χρόνο, άλλωστε- μα, κατ’ αρχήν, το σχολείο είναι ο χώρος όπου η μάθηση γίνεται καταναγκαστικά, παρότι το σχολείο θα έπρεπε να είναι μια γιορτή, ένα μέρος όπου πηγαίνουμε με χαρά, επειδή αποτελεί πράγματι το κατεξοχήν πεδίο της περιέργειας. Πρέπει βέβαια να υπάρχουν ουσιώδη πράγματα που αξίζει να μάθει κανείς. Ποια είναι αυτά; Πέρα από την ορθογραφία, την αριθμητική, την ανάγνωση...
Μ.Φ.: Θα έλεγα πως το πρώτο πράγμα που οφείλει να μάθει κανείς -αν έχει νόημα να μαθαίνει κανείς κάτι τέτοιο- είναι ότι η γνώση συνδέεται βαθιά, εντέλει, με την απόλαυση· ότι υπάρχει σίγουρα τρόπος να προσδώσουμε στη γνώση μια ερωτική διάσταση, να την κάνουμε εξαιρετικά απολαυστική. Το γεγονός ότι η Εκπαίδευση αποτυγχάνει να το αναδείξει αυτό, το ότι ο ρόλος της μοιάζει σχεδόν να είναι το να δείχνει πόσο δυσάρεστη, πληκτική, μουντή και στερημένη από ερωτισμό είναι η γνώση, μου φαίνεται πραγματικό… επίτευγμα. Αλλά σίγουρα υπάρχει λόγος γι’ αυτό το «επίτευγμα». Πρέπει να κατανοήσουμε γιατί η κοινωνία μας ενδιαφέρεται τόσο πολύ να παρουσιάζει τη γνώση ως κάτι το πληκτικό. Ίσως ακριβώς λόγω του πλήθους των ανθρώπων που αποκλείονται από τη γνώση.
Ζ.Σ.: Φανταστείτε και μόνο το βάρος που φέρει η λέξη «γνώση»…
Μ.Φ.: Ναι!
Ζ.Σ.: Όταν λέμε «το να γνωρίζεις», ακούγεται ωραία. Όταν όμως μιλάμε για «τη» γνώση...
Μ.Φ.: Ναι, ακριβώς! Φανταστείτε οι άνθρωποι να είχαν μια μανία να μαθαίνουν αντίστοιχη με τη μανία να κάνουν έρωτα! Μπορείτε να φανταστείτε τα πλήθη που θα συνωστίζονταν στις εισόδους των σχολείων;! Θα επρόκειτο για απόλυτη κοινωνική καταστροφή! Απόλυτη! [γέλιο] Είναι αναγκαίο, δηλαδή, αν θέλουν να περιορίσουν στο ελάχιστο τον αριθμό των ανθρώπων που έχουν πρόσβαση στη γνώση, αυτή να παρουσιάζεται με αυτήν την εντελώς απωθητική μορφή και να εξαναγκάζονται οι άνθρωποι να την αποκτούν μόνο μέσω επιβραβεύσεων, δευτερευόντων ή κοινωνικών, όπως του ανταγωνισμού ή των υψηλών απολαβών στο τέλος της διαδικασίας. Πιστεύω, όμως, ότι υπάρχει μια εγγενής απόλαυση στη γνώση, μια “libido sciendi” όπως λένε οι ειδήμονες, που εγώ δεν είμαι.
(...)
Ζ.Σ.: Ωστόσο, πρέπει να υπάρχει κάποια μορφή πιστοποίησης, και αυτή η πιστοποίηση είναι το πτυχίο.
Μ.Φ.: [ξεφυσά]
Ζ.Σ.: Πώς αλλιώς θα μπορούσε να γίνει;
Μ.Φ.: Ξέρετε, το πτυχίο χρησιμεύει απλώς για να καθορίσει ένα είδος «αξίας αγοράς» για τη γνώση. Ενισχύει επίσης την πεποίθηση, σε όσους δεν έχουν πτυχίο, ότι δεν έχουν δικαίωμα στη γνώση και ότι δεν θα ήταν ικανοί να την αποκτήσουν. Όποιος αποκτά στην πραγματικότητα ένα πτυχίο, γνωρίζει ότι είναι πρακτικά άχρηστο -ότι στερείται ουσίας, ότι είναι κενό περιεχομένου∙ ωστόσο, εκείνοι που δεν έχουν πάρει πτυχίο είναι αυτοί που του προσδίδουν τη μεγαλύτερη σημασία. Πιστεύω ότι τα πτυχία υφίστανται ακριβώς για εκείνους που δεν τα διαθέτουν.
(Κείμενο: Foucault M. (1994). Dits et écrits, 1954–1988 — Tome II: 1970–1975. Gallimard. σσ. 786-788 και εδώ,
σελ. 135-136)
