Πώς φτάσαμε στο χθες;
Έγινε ενημέρωση: 6 Σεπ
Λίγα ακόμα από τον Μισέλ Φουκώ, τον φίλο μας που τεκμηρίωσε τον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκαν οι αντιλήψεις περί ανθρώπου, διακυβέρνησης και όσων σχετίζονται με αυτά (τι μένει απ' έξω, άραγε;) κατά το πέρασμα από τις φεουδαρχικές (προνεωτερικές) κοινωνίες, στις βιομηχανικές (νεωτερικές).
Αυτό μας αφορά, διότι σε αυτόν τον κόσμο ζούμε ακόμα και αυτός μας έχει διαμορφώσει -αν και πλέον περνάμε στις προβλέψεις του άλλου φίλου, του Ντελέζ, μα αυτό είναι επόμενο θέμα.
Στη μελέτη του με τίτλο «Επιτήρηση και τιμωρία» (εδώ, 1975/2012), ο Φουκώ κατέδειξε πως οι πειθαρχικές τεχνικές σαν αυτές εξέφρασαν μια βασική μετατόπιση στη διακυβέρνηση η οποία άρχισε να εστιάζει, αντί για την παραδειγματική σωματική τιμωρία (δημόσιοι βασανισμοί, εκτελέσεις) όσων παραβίαζαν τους νόμους του ηγεμόνα, στην διαμόρφωση ανθρώπων-καλοκουρδισμένων μηχανών που θα θέλουν να μην παραβιάζεται ο νόμος του ηγεμόνα.
Όσο, δηλαδή, οι άνθρωποι ζούσαν σε μικρές κοινότητες, κυρίως αγροτοκτηνοτροφικές, ο ηγεμόνας χρειαζόταν την τήρηση βασικών νόμων και αυτήν μπορούσαν να την διασφαλίσουν ικανοποιητικά με τον φόβο της τιμωρίας. Γνώριζαν οι κατά τόπους αρχές τους κατοίκους και μπορούσαν, π.χ., να εντοπίσουν έναν παραβάτη. Κατά τ' άλλα, αρκούσε να πληρώνουν τους (δυσβάστακτους, συχνά) φόρους που τους ζητούνταν, να μην εξεγείρονται και να πηγαίνουν να πολεμήσουν όποτε τους ζητούνταν.
Όταν όμως διαμορφώθηκαν μαζικές πόλεις αγνώστων, αφενός ο φόβος της τιμωρίας έχασε την αιχμή του (καθώς μπορούσαν πιο εύκολα να διαφύγουν της ταυτοποίησης) και αφετέρου οι παραβάσεις έγιναν λιγότερο ελέγξιμες. Για παράδειγμα, μια ιδέα πλέον, όπως απεργίας στο εργοστάσιο, επαναστατικής αναγκαιότητας κ.λπ. ήταν το όπλο που θα μπορούσε να παραλύσει το κράτος -και αυτό κάλλιστα μεταδιδόταν αόρατα, σε ψιθύρους μεταξύ των μαζών στο εργοστάσιο, σε κλειστά σπίτια και λέσχες κ.ο.κ. Έτσι, άρχισαν να χρειάζονται για τη διακυβέρνηση της κοινωνίας να διαμορφώνονται άνθρωποι που θα θέλουν οι ίδιοι να συντονίζονται με την ομαλή λειτουργία του κοινωνικού μηχανισμού. Άνθρωποι πειθαρχηθέντες.
Αυτή η αντίληψη, λοιπόν, είναι στον βασικό αλγόριθμο του μοντέλου οργάνωσης της κοινωνίας, όχι μόνο των σχολείων. Αυτός είναι ο λόγος που, όπως αναφέρθηκε στο κυρίως κείμενο της ιστοσελίδας μας, τα κτήρια όλων των κεντρικών κοινωνικών θεσμών μοιάζουν μεταξύ τους (σχολεία, φυλακές, στρατώνες, νοσοκομεία, ψυχιατρεία) και έχουν παραμείνει ουσιαστικά ίδια κατά τη διάρκεια τουλάχιστον δύο αιώνων (βλ. και εδώ: 252-328).
Τόσο δομικό είναι το πρόβλημα και γι' αυτό δεν θα αλλάξει με κινήσεις διαχείρισής του, όσο όμορφες και αναγκαίες κι αν είναι.
